Gij zult geïnformeerd zijn

Column voor de Digitale Stad, in het kader van het BiZa-debat over het online gaan van de overheid, ergens in 1995

Elke burger wordt geacht de Wet te kennen. Heeft u de Wet wel eens gezien? Ik niet, maar die bestaat vast uit een hele reeks dikke boeken plus bijlagen en gepaperclipte losse blaadjes. Iedereen weet dat niemand de Wet geheel kent, maar dat dondert niet. Gij zult geïnformeerd zijn.
'Informeren' is de mantra van de nieuwe tijd, of zo u wilt: het vliegwiel van de toekomst. De reddingsboei voor zwemmende overheden, zwalkende maatschappelijke organisaties en verzuipende bedrijven. Het heet voorlichting, pr of reclame, maar hoe dan ook: zij informeren ons, wij raken geïnformeerd. En je moet wel, anders kun je als hedendaags burger niet meer functioneren. Vroeger was het voldoende om gealfabetiseerd te zijn, tegenwoordig moet je geïnformeerd zijn. Waarover? Ach, dat vraag je toch ook niet bij alfabetisering?
Dit wordt allemaal nog veel erger met dat online- en Internet- gedoe. Want dan gaat het interactief: zij informeren ons, wij raken geïnformeerd; wij informeren hen, zij raken geïnformeerd. En dan wordt de burger niet alleen geacht de Wet te kennen, hij/zij dient ook nog de Weg te kennen.
De Weg op het Net. Heeft u het Net weleens gezien? Ik wel. De eerste aanblik bestond uit een riedeltje geheimtaal waartussen ik het woord herkende dat ik als inlognaam had gekozen. Ha, het Net groet mij! Dag Net. Maar hoe nu verder? Achter het riedeltje stond een dollarteken. Zou ik geld moeten inwerpen? Maar guldens noch daalders pasten in mijn floppy-drive. Hé Internet, hier ben ik, maar waar ben jij? Ik deed mijn computer uit; eerst maar eens wat handboeken doornemen.
Enkele handboeken later was ik veel wijzer. Dat riedeltje met het dollarteken was de zogeheten Unix-prompt. ('Unix Wij ook niks', zoals de bekende DDS-criticus Muijz dit besturingssysteem ooit treffend samenvatte.) Ik wist nu dat zich achter die prompt het Net bevond althans, als je de juiste commando's intikte om het tevoorschijn te toveren. Als je geïnformeerd was dus. Er waren zelfs commando's waarmee je complete handleidingen kon opvragen! Maar je moest wel eerst de handleiding gelezen hebben voor je dat commando kende...
Hoe dan ook, je moest de Wetten van het Net kennen wilde je überhaupt iets aan de praat krijgen, anders bleef het bij een leeg scherm met een vragend dollarteken. En de Wetten van het Net bleken vaak ondoorgrondelijk: Ctrl-X (eXit) voor het saven van een bestand nee, niet Ctrl-W (Write Out) wie verzint nou zoiets?
De Digitale Stad bracht verlichting: hier geen kale 'Unix-Wij ook niks', maar redelijk doorzichtige menuutjes waarin je je weg kon zoeken. Althans, toen de stad nog niet zo dichtgebouwd was. Want hoe meer er bij komt, hoe vaker je je afvraagt: tja, Beurs-tv, daar schijnen politici warempel vragen van het volk te benatwoorden maar waar zat dat ook alweer: media? kunstgebouw? instellingen? Tot je knieën door menu's waden om de weg terug te vinden. Verdomd, ik verlangde naar een leeg scherm en een Unix-commando om er in één keer te komen.
En intussen werd het Net steeds meer een Web. Heel handig: volle schermen, geen geheimzinnige commando's, gewoon doorklikken op de hyperlinks. Totdat je van voren niet meer weet waar je van achteren bent gebleven. Verstrikt in het Web.
Hier wreekt zich de Wet van de Weg op het Web: hoe leger het scherm, hoe meer je de Wet moet kennen; hoe voller het scherm, hoe meer je de Weg moet kennen. De Wet kwijt of de Weg kwijt: het Net blijft even ondoorzichtig. Sterker nog, het wordt steeds ondoorzichtiger, hoe meer informatie er op komt.
Berg je maar als de overheid dadelijk ook online komt. Want die blinkt niet uit in heldere bewegwijzering en klare taal. Niettemin: gij zult geïnformeerd zijn.